سرور

سرور چیست؟

سیستم‌های سرویس‌دهنده بر بستر اینترنت با نرم‌افزار (software) و سخت‌افزار (hardware) قدرتمند سرور (server) گفته می‌شود. این سیستم‌ها که از اجزای مختلفی مانند پردازنده (CPU)، حافظه رم (RAM)، فضای ذخیره‌سازی (storage – هارد دیسک hard disk) و کارت شبکه تشکیل شده‌اند، وظیفه میزبانی (hosting)، مدیریت (management) و کنترل (control) منابع را بر عهده دارند و با سرعت بالا از طریق شبکه (network) به درخواست‌های کاربران پاسخ می‌دهند. در یک مفهوم ساده، سرور کامپیوتری با منابع قوی است که وظیفه خدمت‌رسانی (service) به کلاینت‌ها (clients) را برعهده دارد. این خدمات می‌تواند براساس نوع نیاز کلاینت‌ها متفاوت باشد. مثلا خدمات می‌تواند از طریق یک وب‌سرور (web server) برای نگهداری سورس کدها (source codes) و اطلاعات وب‌سایت‌ها باشد؛ به این صورت که هر زمان کاربران آن وب‌سایت، محتوایی را درخواست کنند با سرعت بالا، محتوای درخواستی را به کاربران ارائه کند.

تاریخچه سرور

در اواخر دهه ۱۹۶۰ با ظهور رایانه‌های بزرگ (Mainframes)، سرورها به عنوان کامپیوترهای مرکزی و قدرتمندی که منابع و خدمات را برای دیگر کامپیوترها در شبکه فراهم می‌کردند، متولد شدند. با پیشرفت‌های چشمگیر فناوری در دهه‌های بعد، به ویژه در دهه 1980، با کوچک‌تر شدن کامپیوترها، سرورها نیز به سمت مینی‌کامپیوترها و ریزکامپیوترها تکامل یافتند. دهه 1990، با گسترش روزافزون اینترنت، دوران شکوفایی مدل کلاینت/سرور بود. شرکت‌های پیشرویی مانند Sun Microsystems، HP و IBM با تولید سرورهایی بر پایه ریزپردازنده‌ها، این تحول را سرعت بخشیدند. اواخر دهه 1990 و اوایل دهه 2000، مجازی‌سازی به عنوان یک فناوری کلیدی، انقلابی در بهره‌وری و کارایی سرورها ایجاد کرد. امروزه، سرورها در ابعاد و پیکربندی‌های متنوعی، از رک‌مونت و تیغه‌ای گرفته تا سرورهای ابری و میکروسرویس‌ها، در قلب زیرساخت‌های IT قرار دارند و گستره وسیعی از خدمات، از میزبانی وب گرفته تا پردازش‌های سنگین داده را ممکن می‌سازند.

اجزای سرور

سرورها، چه فیزیکی و چه مجازی، از اجزای مختلف زیرساختی (Infrastructure) و سخت‌افزاری (Hardware) تشکیل شده‌اند:

پردازنده مرکزی (CPU)

قلب تپنده هر سرور، CPU یا پردازنده مرکزی است. CPU مسئول اجرای دستورالعمل‌ها و انجام محاسبات است. سرورها معمولا از پردازنده‌های قدرتمند چند هسته‌ای و چند رشته‌ای (Multi-core and Multi-threaded) مانند Intel Xeon یا AMD EPYC استفاده می‌کنند تا بتوانند حجم زیادی از پردازش‌ها را به‌صورت هم‌زمان انجام دهند. تعداد هسته‌ها، فرکانس پردازنده و کش (Cache) از جمله عوامل تعیین‌کننده در قدرت CPU هستند.

حافظه اصلی (RAM)

RAM حافظه موقتی است که برای ذخیره‌سازی داده‌ها و دستورالعمل‌هایی که CPU به صورت فوری به آن‌ها نیاز دارد، استفاده می‌شود. سرورها معمولاً دارای مقادیر بسیار زیادی RAM از چندین گیگابایت تا چندین ترابایت هستند تا بتوانند چندین برنامه و سرویس را به صورت هم‌زمان اجرا کنند. سرعت و نوع RAM (مانند DDR4 یا DDR5) نیز بر عملکرد سرور تأثیرگذار است.

حافظه ذخیره‌سازی (Storage)

سرورها برای ذخیره‌سازی دائمی داده‌ها، سیستم‌عامل، برنامه‌ها و فایل‌ها به حافظه ذخیره‌سازی نیاز دارند. این حافظه می‌تواند شامل انواع مختلفی مانند هارد دیسک درایو (HDD)، درایو حالت جامد (SSD)، ذخیره‌سازهای متصل به شبکه (NAS) و شبکه ذخیره‌سازی (SAN) باشد.

کارت شبکه (NIC)

کارت شبکه (یا کنترلر رابط شبکه) وظیفه اتصال سرور به شبکه را بر عهده دارد. سرورها معمولا دارای چندین کارت شبکه هستند تا بتوانند پهنای باند بیشتری داشته باشند، از افزونگی (Redundancy) پشتیبانی کنند (در صورت خرابی یک کارت، کارت دیگر فعال شود) و به شبکه‌های مختلفی متصل شوند. همچنین سرعت کارت شبکه بر سرعت انتقال داده‌ها در شبکه تأثیر می‌گذارد.

منبع تغذیه (PSU)

منبع تغذیه وظیفه تأمین برق مورد نیاز سرور را بر عهده دارد. سرورها معمولا از منابع تغذیه قدرتمند و با قابلیت افزونگی (Redundant Power Supplies) استفاده می‌کنند تا در صورت خرابی یک منبع تغذیه، منبع تغذیه دیگر به طور خودکار وارد مدار شود و سرور بدون وقفه به کار خود ادامه دهد.

مادربرد (Motherboard)

مادربرد یا برد اصلی تمام اجزای سخت‌افزاری سرور مانند پردازنده (CPU)، حافظه (RAM)، کارت‌های گرافیکی و ذخیره‌سازی را به یکدیگر متصل می‌کند و امکان ارتباط بین آن‌ها را فراهم می‌سازد. مادربرد سرورها معمولاً دارای چیپست‌های (Chipset) قدرتمند، اسلات‌های (Slot) متعدد برای نصب کارت‌های توسعه (Expansion Cards) و پورت‌های (Port) مختلفی برای اتصال دستگاه‌های جانبی هستند.

سیستم خنک‌کننده (Cooling System)

سرورها به دلیل فعالیت مداوم و پردازش‌های سنگین، گرمای زیادی تولید می‌کنند. بنابراین، به سیستم‌های خنک‌کننده قدرتمندی نیاز دارند. این سیستم‌ها می‌توانند شامل فن‌های (Fan) بزرگ، هیت‌سینک‌های (Heatsink) مسی یا آلومینیومی، سیستم‌های خنک‌کننده مایع (Liquid Cooling) و حتی سیستم‌های خنک‌کننده غوطه‌وری (Immersion Cooling) باشند.

شاسی (Chassis/Case)

محفظه‌ای که تمام اجزای سخت‌افزاری سرور را در خود جای می‌دهد. شاسی‌ها در اندازه‌ها و فرم‌فکتورهای (Form Factor) مختلفی وجود دارند، مانند رک‌مونت (Rackmount)، تاور (Tower) و تیغه‌ای (Blade).

سیستم‌عامل (Operating System)

نرم‌افزاری که مدیریت منابع سخت‌افزاری و نرم‌افزاری سرور را بر عهده دارد و بستری برای اجرای برنامه‌ها و سرویس‌ها فراهم می‌کند. سیستم‌عامل‌های رایج سرور عبارتند از:

 

• • Windows Server ورژن ۲۰۱۶، ۲۰۱۹، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۵

• • Linux (انواع توزیع‌ها مانند Ubuntu Server، CentOS، Red Hat Enterprise Linux)

• • Mikrotik نسخه ۶ به بالا

فریمور (Firmware)

نرم‌افزارهای سطح پایینی هستند که روی سخت‌افزار سرور نصب می‌شوند و وظیفه کنترل و مدیریت اولیه سخت‌افزار را بر عهده دارند. BIOS (Basic Input/Output System) یا UEFI (Unified Extensible Firmware Interface) نمونه‌هایی از فریم‌ور هستند.

درایورها (Drivers)

نرم‌افزارهایی هستند که به سیستم‌عامل اجازه می‌دهند تا با سخت‌افزارهای مختلف سرور (مانند کارت شبکه، کارت RAID و …) ارتباط برقرار کند و از آن‌ها استفاده کند.